Kategorie
Renowacje i rekonstrukcje Historia neonów

Neon Filatelistyka z 1963 roku będzie uratowany!

Wyśmienita informacja z Nowej Huty, zabytkowy neon „Filatelistyka” z 1963 roku będzie uratowany!

Neon „Filatelistyki” znów rozbłyśnie w Nowej Hucie.

Ten pionowy, około 9‑metrowy szyld na os. Centrum D1 przez dekady towarzyszył codziennemu życiu mieszkańców — wskazywał drogę, przyciągał wzrok pasażerów autobusów i tramwajów i stał się elementem lokalnej tożsamości. Neon porzucony na pocz. XXI wieku niszczał, ale w dalszym ciągu pełnił funkcję ważnego elementu przestrzeni publicznej. Ostatecznie w 2026 roku Zarząd Budynków Komunalnych w Krakowie podpisał umowę ze wspólnotą mieszkaniową i przejął odpowiedzialność za remont neonu.

Plan prac obejmuje szczegółowy przegląd techniczny, projekt konserwatorski i etapowe prace naprawcze, które mają przywrócić konstrukcji dawny blask i zapewnić jej trwałość. Neony od początku XX wieku były symbolem miejskiej nowoczesności; w Nowej Hucie szczególnie wpisywały się w krajobraz i charakter dzielnicy. Choć wiele szyldów zniknęło, te zachowane stały się fragmentem dziedzictwa. Jeśli harmonogram zostanie dotrzymany, „Filatelistyki” ma znów zaświecić w grudniu 2026 roku, dołączając do innych odrestaurowanych neonów Nowej Huty jako żywy element historii miasta.

Prostopadłościenny element blaszany neonu Filatelistyka, widać uszkodzenia spowodowane czasem, rdza.
Detal neonu Filatelistyka, os. Centrum D 1, Kraków, Nowa Huta. Foto: Paweł Bochenek, czerwiec 2026

„Neon zostanie wyremontowany na zlecenie Zarząd Budynków Komunalnych w Krakowie. Planowane jest jego uruchomienie pod koniec tego roku. Widoczne na powyższym zdjęciu prace to przegląd stanu technicznego, który będzie podstawą do opracowania programu prac remontowych. Następnie konieczne będzie uzyskanie zgody Miejskiego Konserwatora Zabytków i dopiero wtedy będzie można przystąpić do remontu.
Neon „Filatelistyki” to ostatni zachowany na terenie Nowej Huty oryginalny neon, który nie jest wyremontowany. Do tego jest to bardzo rzadki typ neonu z napisem pionowym.
Neony na terenie Nowej Huty są wskazane w zapisach uchwały o Parku Kulturowym jako charakterystyczne dla Nowej Huty elementy przestrzeni publicznej, które powinny być zachowane i przywracane do działania.”

Będzie to kolejna renowacja zabytkowego neonu realizowana przez ZBK w Krakowie. Wcześniej wykonano remonty konserwatorskie neonów: Merkury, Ludwik, Jubilatka i Bar Mleczny. Do listy tej można również dopisać rekonstrukcję trzech neonów Restauracji Stylowa, która wykonana została w pod nadzorem konserwatorskim.
Warto zaznaczyć, że renowacja „Filatelistyki” będzie renowacją konserwatorską. Zachowane zostaną (po ich konserwacji) wszystkie składniki neonu, w tym np. technologia produkcji nowych rurek czy docelowa kolorystyka całości.

Kategorie
Historia neonów

Neon Ala z ul. Długiej 31

Czy Ala z ulicy Długiej 31 zrzucała sukienkę? jak wyglądał wyjątkowy neon nad sklepem odzieżowym na Kleparzu?

Tak się w neonowym Krakowie potoczyła historia, że nie zachowały się archiwalne projekty neonów z czasów ich największej świetności. Dysponujemy pojedynczymi projektami odszukanymi w dość przypadkowych zespołach archiwalnych. 

Dlatego każde nowe odkrycie witamy entuzjastycznie, tym bardziej jeśli jest ono tak spektakularne!

Prezentowany poniżej projekt poznańskiego neonu sklepu sieci handlowej „MHD” pochodzi z 1966 roku. Publikowaliśmy go kilka lat temu na naszym fanpejdżu FB. Był to duży neon typu „semafor” (dwustronny), o pionowym układzie, wyposażony w „animację” czyli urządzenie do sekwencyjnego sterowania oświetleniem. Skutek działania tej animacji należy sobie wyobrazić, czerwona sukienka z wolna pojawia się, a następnie znika
Jak się okazuje, neon ten miał najprawdopodobniej swojego bliźniaka (a w zasadzie bliźniaczkę) w Krakowie!

Tak by wynikało z notatki prasowej (Echo Krakowa, r. 1967 Nr 240), w której dziennikarz prosto ale jednoznacznie opisuje działanie neonu. Opis ten jest zgodny z ideą działania poznańskiego neonu. Jest tylko niewielka różnica, krakowska Ala ma bieliznę, czego na poznańskim projekcie nie ma. Nie był to jednak żaden techniczny czy projektowy problem taki element dodać. Oba sklepy, i poznański i krakowski należały do MHD, więc nie było sensu robić innych projektów, lepiej użyć ten już istniejący i sprawdzony.

Tak na marginesie, jak się okazuje z dokumentacji projektowej, w Poznaniu ostatecznie zarzucono zastosowanie animacji, więc krakowska Ala była nawet oryginalniejsza od oryginału.

Kategorie
technika neonowa Renowacje i rekonstrukcje

Magiczna neonowa plazma

To co większość z Was zazwyczaj widzi obserwując neony z poziomu ulicznego chodnika to ich „całokształt” 😉Widać przede wszystkim świecącą linię oraz elementy przestrzenne (jeśli takie są), np. litery typu 3D, płaskie podkłady itp. Na takim spojrzeniu zazwyczaj się kończy, detale neonu są mniej ważne. 

Spójrzmy jednak na neon wnikliwiej. Na przykład na doskonale znany neon „Kawiarnia”, który jest jednym z trzech neonów (obecnie) restauracji „Stylowa”.

Jeśli zbliżyć wzrok do świecącej neonowej rurki (niech to będzie kropka nad „i”), zaczyna robić się magicznie. Ta niebiesko świecąca „mgiełka” bezpośrednio przy elektrodach to plazma zjonizowanych gazów szlachetnych – neonu i argonu z domieszką par rtęci.

Powoduje ona świecenie białego proszku naniesionego na wewnętrzne ścianki szklanych rurek. Proszki oczywiście bywają różne, dlatego rurki neonowe świecą w różnych kolorach, natomiast ta magiczna plazma przeważnie jest właśnie taka jak tu, eteryczno-błękitna.

W mediach społecznościowych poświęconych neonowej tematyce pytania o niebieską plazmę pojawiają się często. Zwłaszcza gdy mamy do czynienia z kontrastowym układem. Poświata niebieskiej plazmy u wylotu elektrody w czerwonej rurce wygląda spektakularnie i niezwykle tajemniczo!

Posłowie:

Neony restauracji „Stylowa” został zrekonstruowane na początku 2023 roku. Zadanie zrealizowane zostało przez Zarząd Budynków Komunalnych w Krakowie. Zrekonstruowano wszystkie trzy neony, po jednym na każdej z elewacji. Zadbano o wierność z oryginalnymi neonami, które zostały zamontowane na początku lat 70. XX wieku.

Kategorie
Renowacje i rekonstrukcje Historia neonów

7 II br. w Nowej Hucie zaświecił historyczny neon Jubilatka!


Po zakończeniu prac renowacyjnych przeprowadzonych przez Zarząd Budynków Komunalnych w Krakowie neon Jubilatka zaświecił pierwszy raz po 30.letniej przerwie.

Uroczyste rozświetlenie odrestaurowanego szyldu odbyło się 7 lutego o godzinie 18:00 na osiedlu Teatralnym 11. Neon „Jubilatka” stał się jednym z symboli Nowej Huty, które przywracają dawny klimat miasta. Prace renowacyjne obejmowały czyszczenie, prostowanie, malowanie oraz zamontowanie nowych rur neonowych. Po uroczystym uruchomieniu neonu odbyła się prelekcja, podczas której specjaliści opowiedzieli o szczegółach przeprowadzonych prac. Wydarzenie to stało się doskonałą okazją do spotkania miłośników miejskiej estetyki oraz dyskusji na temat znaczenia neonów w przestrzeni publicznej.


Neon Jubilatka wzbudził duże zainteresowanie mieszkańców Nowej Huty i Krakowa. O przebiegu prac oraz o zaświeceniu, informowały wielokrotnie krakowskie media i socialmedia.


Renowacja neonu „Jubilatka” wpisuje się w szerszy trend przywracania tych świetlnych reklam, które niegdyś były charakterystycznym elementem miejskiego krajobrazu. Wcześniejsze starania rozświetliły na nowo m.in. neony historyczne: Teatr Ludowy (os. Teatralne), Świt (os. Teatralne), Merkury (al. Pokoju), Markiza (Plac Centralny), trzy neony restauracji Stylowa (os. Centrum C), Ludwik (os. Kazimierzowskie), Księgarnia (pierwotnie ul. Kalwaryjska, obecnie Muzeum Podgórza).

(foto: Marcin Paradyż)

Kategorie
Neon w kulturze i sztuce Historia neonów

17 luty – Światowy Dzień Kota

17 luty – Światowy Dzień Kota, a zatem tradycyjnie już post o mniej znanych krakowskich neonach – neonowych kotach.

neon "Kotki dwa" na elewacji budynku przy Alei Róż w Nowej Hucie

„Kotki dwa” to neon baru mlecznego przy Alei Róż. Umieszczony został we wnęce ślepej ściany ryzalitu, która pierwotnie miała być zajęta przez socrealistyczną płaskorzeźbę. Neon ten powstał w połowie lat 70. XX wieku na fali „neonizacji” Nowej Huty. Był drugim neonem reklamujący czynny do dziś bar mleczny, ale też przede wszystkim – był elementem dekorującym Aleję Róż.

Krakowskie neony

Kotkom z Alei Róż towarzyszyło wiele innych estetycznych neonów, najbliżej, bo po drugiej stronie Alei świecił „Kieliszek”, który należał do restauracji Arkadia.

neon "Kot w butach" na elewacji budynku przy Placu Centralnym w Nowej Hucie

Z kolei „Kot w butach” z Placu Centralnego (Centrum A), który również zajmował charakterystyczną wnękę był neonem ozdabiającym sklep obuwniczy sieci MHD (Miejski Handel Detaliczny). Kot w butach, sądząc po detalach w dolnej części, musiał mieć tzw. „animację”, w tym przypadku przedstawiała chyba zsuwające, lub nadziewające się na łapy buty 🙂 Neon ten powstał ok. dekadę wcześniej niż „Kotki dwa”, widać więc znaczną różnicę w stylu projektowania tych neonów.

I choć w Krakowie znajdowało się ponad 1000 neonów to raczej jedyne neonowe koty jakie zdobiły Kraków. Były też inne zwierzaki, w sumie kilkanaście w całym Krakowie, np. neonowe sowy księgarń przy ul. Zwierzynieckiej i w D.H. Hermes. Był byczek Fernando przy ul. Floriańskiej, zielona żaba Erdal przy ul. Lubicz. No i oczywiście wielki neonowy smok „Baru Smok” przy Dworcu Głównym, o ile smoka można zaliczyć do zoologii.

Niestety nie jest znany autor (projektant) żadnego ze wspomnianych neonów.

(Źródło fotografii: Cyfrowy Thezaurus Muzeum Krakowa)

Kategorie
Historia neonów Neon w kulturze i sztuce

Zagadkowy krakowski neon z 1970 roku

Krakowskie neony choć było ich co najmniej kilkaset, kryją wiele tajemnic i tylko część z nich znana jest choćby z dobrej fotografii. Zagadkowy, nieznany wcześniej, kolorowy neon „Wawel” pojawia się na sekundę-dwie w dokumentalno-rozrywkowym filmie produkcji NRD pt. „Schlager einer großen Stadt: Krakau”. Zrealizowany był w całości w Krakowie w roku 1970, trwa około godziny. W końcowej scenie pojawia się kilka krakowskich neonów sfilmowanych nocą. Jednym z nich jest neon Wawel, na kadrze widać nazwę tego znanego i cenionego do dziś krakowskiego producenta słodyczy, świeci trójkątny różowy znaczek z jedynką wewnątrz (charakterystyczne w czaszach PRL oznaczenie produktów o wysokiej jakości) oraz dwa stylizowane cukierki.

Krakowskie neony

Firma Wawel powstała w oparciu o trzy firmy prywatne poprzez ich upaństwowienie w roku 1951. Były to: „A. Piasecki” – ul. Wrocławska, „Suchard” – ul. Rzeźnicza i „Pischinger” – na Zabłociu. W budynkach tych „Wawel” prowadził produkcję słodyczy chyba do końca działalności w Krakowie i wyprowadzeniu się do Dobczyc w 2006 roku.

O neonie tym nic więcej nie wiadomo. Z pewnością jest z Krakowa, choć podobno Wawel montował też swoje neony na sklepach firmowych w innych dużych miastach w Polsce, np. w Warszawie. Może zamontowany był na którymś z zakładów produkcyjnych lub w całkiem innym miejscu, np. nad którymś ze sklepów delikatesowych sprzedających słodycze. Póki co nie udało się trafić na fotografię lub np. wzmiankę prasową na ten temat. Nie ma też relacji ustnych, które by podpowiedziały ulokowanie tego neonu.


Kategorie
Renowacje i rekonstrukcje

Neon Merkury – 1. udana renowacja krakowskiego zabytkowego neonu

Neon Merkury zamontowany na początku lat 70. XX wieku na modernistycznym pawilonie usługowo-handlowym (przy al. Pokoju na Grzegórzkach) jest pierwszym w Krakowie, który został poddany kompleksowej rewitalizacji. Zadanie to zostało zrealizowane przez Zarząd Budynków Komunalnych w Krakowie.

Pomysł uratowania neonu wyszedł od lokalnego społecznika – p. Tomasza Świdera, któremu udało się zainteresować krakowskie media tą ideą, jednak bez gminnego finansowania zadanie to nie doszłoby to skutku. Remont został zlecony i wykonany niemal w ostatniej chwili, gdyż stan blaszanych liter był już zły. Ostatecznie neon „Merkury” zaświecił w XII 2016 roku i od tej pory jest pod stałą opieka ZBK, który oprócz koniecznych serwisów i przeglądów finansuje też energię elektryczną. Poza „Merkurym” ZBK wyremontował też historyczny neon „Ludwik” (os. Kazimierzowskie) oraz zrekonstruował trzy neony restauracji „Stylowa” (os. Centrum C).

[P.B.]

Krakowskie neony
Fotografia górna: Janusz Podlecki, Muzeum Krakowa, pozostałe: Paweł Bochenek.
Kategorie
Renowacje i rekonstrukcje

Kino Świt ma nowe neony!

Po dość udanej (choć nie idealnej) rekonstrukcji neonu dachowego, jaką wykonał kilka lat temu właściciel kina, 15 października 2021 roku na „Świcie” pojawiły się dwa mniejsze, historyczne neony „Kino”. Neony zostały dość wiernie odwzorowane jeśli chodzi o ich kształt i umiejscowienie na elewacji. Na temat wierności kolorystycznej trudno coś powiedzieć ponieważ nie zachowała się dokumentacja projektowa neonów, jak również nie udało się odszukać kolorowych fotografii. Z pewnością oryginalnie nie były użyte rurki szklane „barwione w masie” gdyż na pocz. lat 60. XX wieku gdy te neony pojawiły się na na kinie szkło takie nie było w Polsce używane.

Te niewielkie neony doskonale są widoczne na fotografiach z lat 70.

Obecnie bryła kina Świt prezentuje się (po przeprowadzonym kilka lat temu gruntownym remoncie konserwatorskim) świetnie, tynki aż lśnią świeżością, tym bardziej, że elewacja została uwolniona od większości szpecących ją przez lata reklam. Neony stylowo uzupełniają wizerunek byłego kina, Iiwestor zadbał, by „Świt” również nocą prezentował się należycie, co uzyskano interesującą iluminacją. Natomiast z nieznanych przyczyn w nocy nie są załączane neony (?)

Kategorie
Historia neonów

Neony Domu Handlowego „Hermes” z Ugorka

Dom Handlowy „Hermes” (zaprojektowany przez A. Fołtyna i J. Węglarskiego) został oddany do użytku w 1973 roku. Prawdopodobnie już w momencie otwarcia został ozdobiony wieloma neonami. Znamy je z doskonałej fotografii Henryka Hermanowicza wykonanej w poł. lat 70. XX wieku. Fotografia zrobiona została profesjonalnym aparatem średnioformatowym 60×60 mm dzięki czemu ma wysoką rozdzielczość i można dostrzec wiele detali.

Krakowskie neony

Największym neonem domu handlowego osiedla Ugorek był neon dachowy „Hermes”. Został umieszczony nad reprezentacyjną elewacją – od al. Jana Pawła II. Jego litery zostały zamontowane do specjalnie zaprojektowanej i wybudowanej konstrukcji stalowej. Neon został zaprojektowany prawdopodobnie autorskim fontem („czcionką”) bezszeryfowym, profil liter jest wąski, na jego licu poprowadzone zostały aż cztery linie rurek neonowych! W ten sposób neon stawał się niezwykle dekoracyjny, ale też, poprzez zwielokrotnienie długości rurek, o wiele droższy w produkcji. Poza literami neon ten został wzbogacony plastycznie dwoma małymi „spiralkami”. Wg mieszkańców Ugorka neon ten świecił na zielono, więc same litery przestrzenne też musiały być zielone lub w kolorze zbliżonym, np. w kolorze modnej wtedy pastelowej „mięty”. Autor projektu tego neonu (jak i pozostałych) nie jest znany.

Krakowskie neony

Na dachu, na lewo od neony „Hermes” znajdował się inny neon dachowy. Zbudowany został z poziomo zamontowanych do konstrukcji kilkudziesięciu prostych rurek neonowych. Na ich tle umieszczone jest blaszane logo MHD.

Krakowskie neony

Na szczycie elewacji umieszczony został neon – logo MHD (Miejski Handel Detaliczny). Ma on formę prostokątnego pola zbudowanego z 18 poziomych prostych rurek neonowych, na których umieszczone są wyfrezowane z ocynkowanej blachy litery.

Krakowskie neony

Na parterze „Hermesa” umieszczony został (znajdujący się do dziś) sklep spożywczy, który został oznakowany neonem „artykuły spożywcze”. Były to typowe litery blokowe 3D, na których zamontowane zostały rurki neonowe.

Krakowskie neony

Również na parterze, obok sklepu spożywczego znajdowała się kawiarnia, która miała swój neon „cafe bar”. Neon ten zrealizowany był rurkami montowanymi bezpośrednio do elewacji. Poniżej zmieszczono jeszcze jeden neon – „Ruch”.

Krakowskie neony

Już na innej elewacji, od ul. Ułanów, umieszczony został neon stanowiący identyfikację wizualna księgarni. Technologicznie ma on taką samą formę jak wspomniany wyżej neon „Ruch”, jednak zastosowano całkiem inne liternictwo z bardzo mocno zaznaczonymi tzw. „szeryfami”.

Krakowskie neony

Ale to jeszcze ne wszystkie neony, księgarnia została ozdobiona jeszcze jednym – mocno stylizowana sową! Neon ten skonstruowany i zamontowanym został prostopadle do elewacji jako tzw. „semafor”. Dzięki temu można było ją podziwiać z dwóch stron.

Krakowskie neony

Ponieważ fotografia zilustrowała dwie elewacje, nie można wykluczyć, że na pozostałych również znajdowały się jeszcze inne neony. Ponadto budynek ozdobiony był neonowymi oświetleniami architektonicznymi z postaci poziomych linii: górna na poziomie dachu (cztery linie neonowe), druga – tuż powyżej gzymsu pomiędzy poziomem parteru i pierwszej kondygnacji (dwie linie neonowe). Ciekawostką jest, że praktycznie każdy neon „Hermesa” wykonany jest w innej technologii. Najwyraźniej priorytetem nie była spójność stylistyczna, a wprost przeciwnie, zademonstrowanie mnogości sposobów wykorzystania klasycznego neonu szklanego.

Kategorie
Historia neonów

Historia jednego zdjęcia: neon peronowy „Kraków” na Dworcu Głównym PKP (1967)

W latach 60. XX wieku na dworcach kolejowych w Polsce zaczęły pojawiać się planowo i w znacznych ilościach neony informacyjne. Montowane były na dworcowych budynkach, na dachach, nad wejściami, wewnątrz budynków oraz na peronach. Proces ten w latach 70. był na tyle masowy, że PKP nie podzlecało już wykonywania i montażu neonów firmom zewnętrznym ale zbudowało swoje własne neonownie. Podobno każda Dyrekcja Okręgowa Kolei Państwowych miała swoją własną fabrykę neonów (i innych znaków z podswietleniem lub bez), a niektóre z nich przetrwały do XXI wieku.

Neony krakowskich dworców kolejowych są udokumentowane dość słabo. Poniższe zdjęcie jest jedynym znanym dziś (stan na 2021 rok), które ilustruje neon peronowy „Kraków”. Zdjęcie wykonane przez francuskiego fotografa Louisa Pilloux, opublikowane zostało w czasopiśmie „La Vie du Rail” z 1967 roku (nr 1124). W tym czasie na Dworcu Głównym w Krakowie było wiele innych neonów, z których tylko część udało się poznać i opisać.

Krakowskie neony

Przyjrzyjmy się najpierw lokomotywie, która króluje na pierwszym planie. Jest to lokomotywa nowej konstrukcji EU07 o wyjątkowym numerze fabrycznym „001”! Egzemplarz ten zbudowany został w 1963 roku, natomiast po przejściu niezbędnych testów i homologacji  10.06.1965 został przydzielony do MD Kraków Prokocim. Na zdjęciu lokomotywa prowadzi rejsowy pociąg pospieszny z Krakowa do Warszawy, który właśnie odjeżdża z peronu. Obecność fotografa w tej chwili i w tym dokładnie miejscu, zapewne nie była przypadkowa, przecież do wykonania dobrego zdjęcia trzeba się przygotować, całkiem możliwe, że postaci obecne w kadrze nie znajdują się na peronie przypadkowo, ale zostały poproszone do pozowania 😉

Jaki był dalszy los tej lokomotywy? Otóż dość szybko, bo już w 1968 roku została przeniesiona do MD Dębica i tam służyła przez kolejne 3 dekady. 25 grudnia 1998 ze względu na nieopłacalność naprawy została skreślona ze stanu i przekazana do skansenu w Chabówce jako nieczynny eksponat. 22 czerwca 2013 przeszła w lokomotywowni Czechowice Dziedzice ostatnią renowację. Niestety skansen w Chabówce eksponuje lokomotywy pod gołym niebem i obecnie lokomotywa ta nie prezentuje się już tak ładnie jak bezpośrednio po renowacji.

Wróćmy teraz do neonu „Kraków”. Są to typowe litery blokowe 3D, montowane na konstrukcji dachowej przytwierdzonej do zadaszenia peronu. Litery są dość spore, mogą mieć nawet 2 metry wysokości. Na niebieskich literach widać białe rurki – to zrozumiałe, bo w zasadzie wszystkie luminofory są w stanie „nieświecącym” białe. Natomiast w jakim kolorze świecił neon? Zgaduję że na biało (chłodny biały), ale może ktoś pamięta?