{"id":11,"date":"2021-07-26T16:27:03","date_gmt":"2021-07-26T16:27:03","guid":{"rendered":"https:\/\/krakowskieneony.pl\/?page_id=11"},"modified":"2025-02-23T17:26:26","modified_gmt":"2025-02-23T17:26:26","slug":"o-krakowskich-neonach","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/krakowskieneony.pl\/","title":{"rendered":"Krakowskie neony \u2013 sto lat historii"},"content":{"rendered":"\n

Neony w Krakowie to opowie\u015b\u0107, kt\u00f3ra ma ju\u017c sto lat.<\/h1>\n\n\n\n

Neon to uformowana w odpowiedni kszta\u0142t szklana rurka, wype\u0142niona pod bardzo niskim ci\u015bnieniem gazem szlachetnym (neon, argon, czasem krypton, hel) kt\u00f3ry mo\u017cna wysokim napi\u0119ciem kilku tysi\u0119cy volt pobudzi\u0107 do \u015bwiecenia. To najprostsza definicja, a raczej opis fizyczno\u015bci neonu, jednak neon to co\u015b wi\u0119cej. Francuz Georges Claude<\/a> – fizyk, wynalazca, a w ko\u0144cu biznesmen, eksperymentuj\u0105cy na pocz\u0105tku XX wieku niedawno odkrytymi gazami szlachetnymi<\/a> (argon – 1894 rok, neon – 1898 rok) co\u015b musia\u0142 przeczuwa\u0107, \u017ce ma w r\u0119kach nie tylko fizyczn\u0105 ciekawostk\u0119, ale \u017ce to jest to, co jedni ludzie, ci maj\u0119tniejsi, b\u0119d\u0119 chcieli kupowa\u0107, a inni ludzie b\u0119d\u0105 chcieli ogl\u0105da\u0107 i podziwia\u0107. I tak, mniej wi\u0119cej ok. 1910 rok wymy\u015blony zosta\u0142 i do\u015b\u0107 szybko wprowadzony w przestrze\u0144 publiczn\u0105 jako komercyjne rozwi\u0105zanie reklamowe – neon – dzie\u0142o interdyscyplinarne, kt\u00f3re przez ca\u0142y praktycznie XX wiek kreowa\u0142o wizualnie na ca\u0142ym \u015bwiecie centra wi\u0119kszych i mniejszych miast.<\/p>\n\n\n\n

\"Krakowskie<\/span><\/a>\"Krakowskie<\/span><\/a><\/div><\/div><\/div>\n\n\n\n

Na fotografiach powy\u017cej: pierwsze komercyjne neony w Pary\u017cu, lata 1910-1914.<\/em><\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

Krakowskie neony – pocz\u0105tek opowie\u015bci<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Pocz\u0105tki historii neon\u00f3w w Krakowie skrywaj\u0105 mroki historii. O palm\u0119 pierwsze\u0144stwa rywalizuj\u0105 dwa znane z fotografii neony, zamontowane na dachach kamie\u0144 przy Rynku G\u0142\u00f3wnym oko\u0142o lat 1926-28. By\u0142 to neon szwajcarskiej firmy cukierniczej Suchard<\/a> i europejskiego giganta – firmy Philips. <\/p>\n\n\n\n

Na dobre neony zawita\u0142y w Krakowie na pocz\u0105tku lat 30. XX wieku. kiedy to w kr\u00f3tkim czasie pojawi\u0142o si\u0119 ich co najmniej kilkadziesi\u0105t sztuk. Z regu\u0142y montowane by\u0142y na elewacjach ekskluzywnych sklep\u00f3w, salon\u00f3w, nad ich witrynami, czasem nad wej\u015bciem lub wewn\u0105trz witryny wystawowej. „Geograficznie” skoncentrowane by\u0142y w \u015bcis\u0142ym centrum, gdy\u017c tu koncentrowa\u0142y si\u0119 maj\u0119tne firmy, kt\u00f3re sta\u0107 by\u0142o na taka form\u0119 reklamy, ale neony montowane by\u0142y te\u017c poza obwodnic\u0105 Plant, np. w rejonie Dworca G\u0142\u00f3wnego. Od strony plastycznej rzadziej ni\u017c we wsp\u00f3\u0142czesnych projektach stosowane by\u0142y elementy graficzne, dominowa\u0142y napisy b\u0119d\u0105ce nazwami firm (Hotel Europejski<\/a>, Stomil, Totalizator), cz\u0119sto nazwiska przedsi\u0119biorc\u00f3w (Jak\u00f3b Gross, A. Piasecki<\/a>, Wedel, Bracia Bilewscy<\/a>).<\/p>\n\n\n\n

Sumarycznie znanych jest ok. 60 krakowskich neon\u00f3w istniej\u0105cych w latach 20.-30. Trudno to mo\u017ce por\u00f3wnywa\u0107 do neonowego szale\u0144stwa jakie w tym czasie prze\u017cywa\u0142a Warszawa, gdzie neon\u00f3w by\u0142o kilkaset, jednak Krak\u00f3w by\u0142 o wiele mniejszym miastem. Tym niemniej witryny bogatych i szanowanych biznes\u00f3w w Krakowie przesta\u0142y ton\u0105\u0107 w odwiecznych mrokach, bo wprawdzie Krak\u00f3w posiada\u0142 ju\u017c od II po\u0142owy XIX wieku o\u015bwietlenie wa\u017cniejszych ulic (najpierw gazowe, potem elektryczne), ale \u015bwiat\u0142a te nie by\u0142y zbyt intensywne. <\/p>\n\n\n\n

\n
\"Neon<\/span><\/a>\"Neon<\/span><\/a>\"Neon<\/span><\/a><\/div><\/div><\/div>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n

Na fotografiach powy\u017cej krakowskie neony z lat 30. XX wieku. Od lewej: 1.<\/strong> neon \u201cPhilips\u201d zamontowany na dachu kamienicy Rynek G\u0142\u00f3wny 26 \u2013 prawdopodobnie pierwszy krakowski neon; 2.<\/strong> neon \u201cIlustrowany Kurier Codzienny\u201d \u2013 ul. Wielopole 1; 3.<\/strong> neon \u201cA. Piasecki S.A.\u201d \u2013 sklep firmowy fabryki s\u0142odyczy w Rynku G\u0142\u00f3wny.<\/em><\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

Wielka „neonizacja” Krakowa z lat 60. i 70. XX wieku<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Wojenne lata 1939-45 doprowadzi\u0142y do likwidacji wi\u0119kszo\u015bci firm a zarazem do demonta\u017cu wi\u0119kszo\u015bci neon\u00f3w. Bardzo szybko bo ju\u017c w X 1939 znikn\u0105\u0142 neon Ilustrowanego Kuriera Codziennego z ul. Wielopole<\/a> czy Komunalnej Kasy Oszcz\u0119dno\u015bci z dachu budynku Dworca G\u0142\u00f3wnego. Niekt\u00f3re neony by\u0142y wykorzystywane przez jaki\u015b czas, cho\u0107 raczej w stanie nie\u015bwiec\u0105cym (Scala, Philips przy ul. Floria\u0144skiej). By\u0142y te\u017c takie, kt\u00f3re przetrwa\u0142y wojn\u0119 ale nic nie wiadomo czy zosta\u0142y naprawione i uruchomione (Hotel Europejski). <\/p>\n\n\n\n

Pierwsze „nowe” neony pojawi\u0142y si\u0119 w Krakowie pod koniec lat 50. – g\u0142\u00f3wnie w \u015bcis\u0142ym centrum np. przy Rynku G\u0142\u00f3wnym, a tak\u017ce w nowo powsta\u0142ej dzielnicy Krakowa – w Nowej Hucie<\/a>. W po\u0142owie lat 60. monta\u017c neon\u00f3w nabra\u0142a charakteru masowego i planowego, a koordynacj\u0105 tych dzia\u0142a\u0144 zajmowa\u0142y si\u0119 wyznaczone urz\u0119dy miejskie. „Neonizacj\u0105 miasta” – bo tak w \u017cargonie urz\u0119dniczym i dziennikarskim nazywano te dzia\u0142ania – planowano obj\u0105\u0107 wszystkie g\u0142\u00f3wne ulice wszystkich dzielnic, a ambitny plan przewidywa\u0142 wyprodukowanie kilkuset kolorowych du\u017cych neon\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n

Neonizacja by\u0142a powszechna w ca\u0142ej Polsce, przy czym Krak\u00f3w lokowa\u0142 si\u0119 raczej w \u015brodku peletonu, je\u015bli chodzi o jej skal\u0119. W por\u00f3wnaniu z ulicami Warszawy, Poznania czy Katowic, krakowskie ulice prezentowa\u0142y si\u0119 interesuj\u0105co, kolorowo, ale jednak o wiele skromniej. Nie ma pe\u0142nej inwentaryzacji krakowskich neon\u00f3w, ale szacunkowo mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o ok. tysi\u0105cu, kt\u00f3re pojawi\u0142y si\u0119 na przestrzeni wieku. <\/p>\n\n\n\n

Ju\u017c pod koniec lat 60. istnia\u0142o w Krakowie 350 neon\u00f3w, aczkolwiek jak informowa\u0142a prasa<\/a>, nie wszystkie \u015bwieci\u0142y kompletnie i nie wszystkie by\u0142y estetyczne. Z czasem przybywa\u0142y kolejne i cho\u0107 stosowane materia\u0142y by\u0142y coraz lepsze, narzucone tempo produkcji by\u0142o przyczyn\u0105 ci\u0105g\u0142ych problem\u00f3w z awaryjno\u015bci\u0105, kt\u00f3rych nie rozwi\u0105zano w zasadzie a\u017c do lat 90. kiedy to wraz ze zmian\u0105 sytemu gospodarczego pojawi\u0142y si\u0119 nieograniczone mo\u017cliwo\u015bci korzystania z „zachodnich” technologi i materia\u0142\u00f3w. Ale to ju\u017c inna historia.<\/p>\n\n\n\n

\n
\"Neon<\/span><\/a>\"Neony<\/span><\/a>\"Kino<\/span><\/a><\/div><\/div><\/div>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n

Powy\u017cej krakowskie neony z czas\u00f3w „z\u0142otej ery” – lat 60. i 70. XX wieku: 1.<\/strong> neon Merkury, al. Pokoju, 2.<\/strong> Ludwik, os. Kazimierzowskie w Nowej Hucie, 3. neon dachowy kina \u015awit, os. Teatralne w Nowej Hucie. <\/em><\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n
<\/div>\n\n\n\n

<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Neony w Krakowie to opowie\u015b\u0107, kt\u00f3ra ma ju\u017c sto lat. Neon to uformowana w odpowiedni kszta\u0142t szklana rurka, wype\u0142niona pod bardzo niskim ci\u015bnieniem gazem szlachetnym (neon, argon, czasem krypton, hel) kt\u00f3ry mo\u017cna wysokim napi\u0119ciem kilku tysi\u0119cy volt pobudzi\u0107 do \u015bwiecenia. … Czytaj dalej →<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","template":"","meta":{"_eb_attr":"","ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"class_list":["post-11","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/krakowskieneony.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/11","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/krakowskieneony.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/krakowskieneony.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/krakowskieneony.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/krakowskieneony.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=11"}],"version-history":[{"count":82,"href":"https:\/\/krakowskieneony.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/11\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":793,"href":"https:\/\/krakowskieneony.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/11\/revisions\/793"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/krakowskieneony.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=11"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}